قرار دارند [ 16 ] . قسم دوم آن براي مقابله ومبارزه با فلسفهء يونان ودر زمان عباسيان ايجاد شده است [ 17 ] . تاريخ علم كلام عامل پيدايش ورونق كلام را هر چه بدانيم ، چه تعمّق فكرى وعقلي مسلمانان عجم در دورانهاى بعد از پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله [ 18 ] ، چه طبيعت حكومت جبّارانهء بنى اميّه [ 19 ] ، وچه كينهء دشمنان ديرينهء اسلام كه در جبههء سياسي ونظامى شكست خورده بودند وبه قصد انتقام واز راه القاء شبهات وانحراف فرهنگى به ميدان مىآمدند وعلم كلام در جهت پاسخ به شبهات آنان از آن زمان آغاز شد [ 20 ] ، شكى نيست كه طبيعت پويا وآزاد وعقلگراى اسلام واحكام متكامل آن ، عامل مهمى در گرايش دانشمندان به سوى گسترش مباحث علم كلام بوده است [ 21 ] . موقعيّت علم كلام قضاوت دربارهء علم كلام وارزش ويا نكوهش آن متفاوت است . جمعى بر اين عقيده‌اند كه علم كلام اشرف علوم است ، چرا كه موضوع آن ذات وصفات خداوند است وروشن است كه شرافت هر علمي به شرافت موضوع آن بستگى دارد [ 22 ] . گروهى ديگر بر اين تصوّراند كه توجّه وفراگيرى علم كلام ، در حدّ فسق ، وبلكه زندقة وكفر است ، چرا كه أساس آن تقليد از فلسفهء يونان وانحراف از ظواهر اسلام است [ 23 ] . حتى در مورد منطق هم كه ابزار استدلال ومقدمهء علم كلام است اين تصوّر وجود داشته است [ 24 ] . از اين دو عقيدهء افراطى كه بگذريم ، بىشك توجّه دانشمندانى با شهرت ومقبوليت جهانى به علم كلام وتأليفات فراوان در اين رشته همچون شيخ مفيد [ 25 ] وسيّد مرتضى [ 26 ] وشيخ طوسي [ 27 ] وخواجهء طوسي [ 28 ] وعلّامهء حلّى [ 29 ] از اماميه ، واشعرى [ 30 ] وغزّالي [ 31 ] وفخر رازي [ 32 ] از عامّه موقعيت والاي اين علم را نشان مىدهد . واز همه مهمتر احترام فوق العادهء امامان شيعه به شاگردان متكلّم خويش شاهدي صادق بر رفعت مقام اين علم است [ 33 ] .